Historia służby BHP

Problem wypadków przy pracy jest tak stary, jak stara jest cywilizacja. Jednak w odległych czasach nie stanowiło to wielkiego problemu. Warsztaty pracy przeważnie napędzane były siłą mięśni człowieka lub zwierzęcia. W bardziej zaawansowanych rozwiązaniach wykorzystywano siłę wiatru lub wody. Tak więc wytwarzana energia była stosunkowo niewielka. Należy również pamiętać, że cena życia ludzkiego nie była wygórowana.

Znaczący przełom przyniósł dopiero XIX w. Nowoczesne fabryki wykorzystujące maszyny parowe oraz zaawansowaną technikę, spowodowały znaczącą zmianę warunków pracy. Znaczna ilość energii, duże skupiska pracowników i to wszystko na niewielkiej przestrzeni nowoczesnego zakładu przemysłowego. Taka sytuacja zaowocowała powstaniem nowych, nieznanych dotychczas niebezpieczeństw.

Jako pierwsze w zaistniałej sytuacji zorientowały się władze państwowe krajów uprzemysłowionych. Wprowadzono ochronę najsłabszej grupy pracowników - pracujących kobiet i dzieci. Jako pierwsza uczyniła to Anglia w 1833 r. powołując do życia inspekcję fabryczną. W ślad za Anglią poszła Francja w 1840 r. oraz Prusy w 1853 r., a następnie inne kraje. Wkrótce zadania inspekcji poszerzono o zagadnienia techniczne związane z poprawą stanu bezpieczeństwa i higieny pracy. W ten sposób powstały pierwsze formy nadzoru państwa nad bezpieczeństwem i higieną pracy.

Z początku pracodawcy odnosili się raczej wrogo do idei zapobiegania wypadkom. Najlepszym tego przykładem było powołanie około 1840r. stowarzyszenia przemysłowców pod nazwą National Safety of Factory Occupiers, którego celem było zwalczanie ustawodawstwa państwowego z zakresu bezpieczeństwa pracy. Trzeba było blisko trzydziestu lat, aby zmienić nastawienie pracodawców do tych zagadnień. Gwałtowny rozwój przemysłu, który nastąpił w połowie XIX w. oraz związanych z nim niebezpiecznych urządzeń budził coraz większe zaniepokojenie.

Codziennie zdarzały się wybuchy kotłów parowych, zrywały się liny dźwigów itp. Wszystkie te zdarzenia przyczyniały się do powstawania znacznych strat w przemyśle. Rosła liczba ofiar wypadków przy pracy. Należy również pamiętać, że prawo cywilne coraz wyraźniej zaczęło kształtować pojęcie odpowiedzialności cywilnej. Około roku 1840 w Anglii wprowadzono obowiązek zwrotu przez pracodawcę kosztów leczenia osobom okaleczonym przez wypadki przy pracy oraz zapewnienia im renty. Nic dziwnego, że taka sytuacja nie zadowalała ani pracodawców, ani pracowników. Ci pierwsi dzielili się na dwie grupy. Pierwsza grupa uznawała wypadki za zrządzenie losu, a jedyną przed nimi obronę widziała w ubezpieczeniu od wypadków.

Druga grupa to pracodawcy, którzy uważali ubezpieczenie za środek do walki ze skutkami wypadków przy pracy, ale jednocześnie podejmowali próby walki z przyczynami wypadków. Przejawem takich działań było powoływanie specjalnych stowarzyszeń, których celem była walka z przyczynami wypadków. Pierwsze takie stowarzyszenie przemysłowców powołano pod w drugiej połowie XIX wieku we Francji.

Nie ulegało wątpliwości, że niezbędny jest nadzór nad bezpieczeństwem technicznym urządzeń stosowanych w przemyśle. Potrzeba wzmożonego nadzoru z jednej strony i obowiązek wypłat odszkodowań dla ofiar wypadków przy pracy z drugiej strony, spowodowały konieczność poszukiwania nowych form organizacyjnych, których celem miało być przeciwdziałanie skutkom wypadków zarówno od strony przyczyn technicznych jak również od strony odpowiedzialności prawnej za te wypadki.

Początkowo działania te biegły dwoma niezależnymi torami. Pierwszy to towarzystwa ubezpieczeniowe, które asekurowały przedsiębiorstwa od odpowiedzialności cywilnej. Drugi to stowarzyszenia, których zadaniem było przeciwdziałanie wypadkom przy pracy poprzez stały nadzór nad urządzeniami technicznymi. Z początku obie formy działały oddzielnie. Jednak w miarę rozwoju działalności drogi obu form działania coraz częściej się krzyżowały. Początek działalności służby BHP datowany jest na rok 1906.

W Stanach Zjednoczonych powstają wówczas pierwsze organizacje profesjonalnych służb bezpieczeństwa i higieny pracy w przemyśle ciężkim - w stalowniach, w których zanotowano gwałtowny wzrost wypadków przy pracy. Prasa amerykańska podjęła wówczas kampanię pod hasłem "Walka z zabijaniem ludzi bez wojny". W 1919 r została założona Międzynarodowa Organizacja Pracy, aby do prowadzić rządy, pracodawców i związki zawodowe do wspólnego działania na rzecz sprawiedliwości społecznej i lepszych warunków życia na całym świecie.

Powstanie służby BHP w Polsce, datowane jest na 1 sierpnia 1953 roku, kiedy podpisano uchwałę Nr 592 Prezydium Rządu w sprawie zapewnienia postępu w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy, jednakże należy powiedzieć, że tradycje służby BHP w Polsce sięgają odleglejszych czasów. W drugiej połowie lat dwudziestych XX wieku weszły w życie akty prawne dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy, takie jak:

• Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 22 sierpnia 1927 roku o zapobieganiu chorobom zawodowym i ich zwalczaniu,

• Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 16 marca 1928 roku o bezpieczeństwie i higienie pracy, oraz inne przepisy, które obejmowały różnorodne branże gospodarki.

O poważnym podejściu ówczesnych władz do problematyki bezpieczeństwa pracy świadczy fakt wydania w lipcu 1927 roku przez Prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego Rozporządzenia „O Inspekcji Pracy”. W latach trzydziestych miały miejsce dwa istotne wydarzenia związane z bezpieczeństwem pracy, w roku 1933 w dniach 14 i 15 grudnia odbył się ogólnopolski I Zjazd Inżynierów Bezpieczeństwa Pracy, pod hasłem „W służbie bezpieczeństwa pracy”, a w roku 1938 II zjazd przekształcony w Kongres Bezpieczeństwa Pracy. W zjazdach tych uczestniczyło wielu wybitnych polskich fachowców w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. Godnym podkreślenia jest fakt, iż zakłady przemysłowe zatrudniały inżynierów bezpieczeństwa pracy, w niektórych funkcjonowały nawet wydziały bezpieczeństwa pracy.

Wracając do lat pięćdziesiątych XX wieku należy pamiętać, że według stanu prawnego na lipiec 1952 roku obowiązywało w Polsce około 41 ustaw, dekretów i rozporządzeń dotyczących ochrony pracy, bezpieczeństwa pracy, chorób zawodowych, z okresu międzywojennego, jednak należy pamiętać, że szczytowy okres stalinizmu w Polsce przypada właśnie na początek lat pięćdziesiątych, dlatego chociażby ze względów czysto propagandowych przedwojenne akty prawne należało zastąpić nowymi.

Utworzenia służby BHP w naszym kraju wiąże się z 1-wszym sierpnia 1953 roku w którym to dniu, została podpisana uchwała Nr 592 Prezydium Rządu w sprawie zapewnienia postępu w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (Monitor Polski z 1953 roku, Nr A-83, poz. 979). W uchwale zobowiązano ministrów poszczególnych resortów przemysłu do utworzenia w ministerstwach samodzielnego stanowiska głównego inspektora bezpieczeństwa i higieny pracy, stanowisko to miało podlegać bezpośrednio ministrowi, lub wyznaczonemu przez ministra podsekretarzowi stanu, osoba zajmująca stanowisko głównego inspektora BHP musiała legitymować się wyższym technicznym wykształceniem.

W latach 1953-1965 służba BHP funkcjonowała w zasadzie w oparciu o akty prawne niższej rangi, nie mając umocowania w akcie wyższego rzędu jakim jest ustawa. Dopiero w 1965 roku weszła w życie Ustawa z dnia 30. 03.1965, która upoważniała Radę Ministrów do opracowania regulacji prawnych dotyczącej funkcjonowania służby BHP, jednak nadszedł styczeń 1975 roku, kiedy to weszła w życie Ustawa „Kodeks Pracy” z 26 czerwca 1974r. i dochodzi do paradoksu, ponieważ niby obowiązuje uchwała Nr 36 RM z 01 lutego 1974 roku w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy, regulująca organizację i zadania służby BHP, lecz została ona wydana na podstawie ustawy z 30 marca 1965, którą uchylała wprowadzona w 1975 roku Ustaw KP. W środowisku behapowców decyzje te zostały odebrane jako sygnał chęci zepchnięcia przez ówczesne władze na margines służby BHP. W zasadzie mniejsza, lub większa niepewność co do dalszych losów służby BHP, jej kształtu, pozycji i miejsca trwała aż do roku 1989, kiedy to EWG uchwala dyrektywę 89/391/EWG dotyczącą prewencji i zapobiegania, której zapisy dotyczą ściśle służby BHP, wskazując wyraźnie na potrzebę jej funkcjonowania w państwach stowarzyszonych we wspólnocie europejskiej. Zbiega się to z początkiem zmiany polskiego systemu politycznego i wprowadzeniem w naszym kraju gospodarki wolnorynkowej, z wyraźną tendencją integracji polski ze strukturami państw Europy zachodniej. Zostaje powołany do życia zespół, który ma na celu przygotowanie nowelizacji KP, dającej RM upoważnienie do wydania uchwały dotyczącej funkcjonowania służby BHP. Nowelizacja KP miała miejsce w 1991r. a w 1992 został opracowany projekt uchwały regulującej zasady funkcjonowania służby BHP, jej treść została poddana konsultacją w środowisku behapowskim, po jej uchwaleniu jako uchwała Nr 14 regulowała najistotniejsze kwestie związane ze służbą BHP, precyzowała jej obowiązki, oraz kompetencje. Po uchwaleniu Ustawy Zasadniczej w 1997 roku, kiedy uchwały przestały być źródłem powszechnie obowiązującego prawa, uchwała RM Nr 14 została zamieniona na rozporządzenie w sprawie służby BHP. Poważna zmiana dotycząca obowiązku tworzenia służby BHP przez pracodawców nastąpiła w roku 1998, gdzie obowiązek tworzenia służby BHP został nałożony na pracodawców zatrudniających więcej niż 100 pracowników. Zmiana ta spowodowała, iż służbę BHP w mniejszych zakładach zastąpiły firmy zewnętrzne, specjalizujące się w usługach z zakresu BHP. Następną poważną zmianą była zmiana Rozporządzenia w sprawie służby BHP, która weszła w życie w 2005 roku gdzie zmieniono wymagania dotyczące wykształcenia pracowników służby BHP, nakładając obowiązek posiadania wykształcenia wyższego kierunkowego od specjalisty BHP, technicy BHP mogą pracować w służbach BHP na stanowiskach do starszego inspektora BHP. Na uzupełnienie wykształcenia rozporządzenie przewidywało najpierw pięć lat okresu przejściowego, jednak po konsultacjach ze środowiskiem okres ten został wydłużony do ośmiu lat. Zmiany wzbudziły w środowisku behapowskim wiele kontrowersji, ponieważ w służbie BHP zatrudnionych było i jest do tej pory wielu znakomitych i wybitnych fachowców, praktyków, których wiedzę i doświadczenie trudno wycenić. W tym zawodzie jest niezbędne ustawiczne i systematyczne podnoszenie kwalifikacji, jednak często wiek pracowników służby BHP jest czynnikiem decydującym o nie podjęciu przez nich studiów podyplomowych z zakresu BHP, natomiast wiedza jaką posiadają i doświadczenie w wielu przypadkach były by wystarczające aby mogli oni pełnić rolę wykładowców. Należy postawić pytanie jakie byłyby w przedsiębiorstwach warunki pracy, ile więcej osób zapadało by na choroby zawodowe spowodowane czynnikami szkodliwymi, ile więcej byłoby wypadków przy pracy, gdyby nie było służby BHP w zakładach pracy. Sama geneza nazewnictwa „Służba BHP”, ze szczególnym podkreśleniem słowa „Służba”, czyli służenie człowiekowi, pracownikowi, ochrona przed zagrożeniami wynikającymi z zagrożeń występujących w środowisku pracy, ochrona po przez uświadamianie, zmianę podejścia u pracodawców, jak i u pracowników do problematyki BHP, odpowiednie zarządzanie BHP, po przez szeroko rozumiane działania prewencyjne.